Компьютердің жүктелуі дегеніміз – компьютерді іске қосқандағы автоматты орындалатын процестер жиынтығы. Бұл процесс компьютердің қуат батырмасын басқан сәттен бастап, жұмыс үстелі толық ашылғанға дейін жалғасады.
Компьютердің жүктелуі бірнеше кезеңнен тұрады:
1. BIOS/UEFI жүктелуі.
2. POST (Power-On Self-Test).
3. Жүктеу құрылғысын (HDD/SSD немесе флешка) анықтау.
4. Операциялық жүйені іске қосу.
Төменде әрқайсысына жеке тоқталамыз.
BIOS/UEFI жүктелуі
Компьютер қосылғанда, ең алдымен BIOS немесе заманауи жүйелерде UEFI интерфейсі іске қосылады. BIOS (Basic Input Output System) немесе UEFI (Unified Extensible Firmware Interface) – компьютердің аналық платасында орнатылған шағын бағдарлама. Бұл бағдарлама компьютердің негізгі жабдықтарын (диск, жедел жад, процессор, видеокарта) тексеріп, бастапқы дайындықты жасайды.
POST тексеруі
POST (Power-On Self-Test) – қуатты қосқанда орындалатын өзін-өзі диагностикалау сынағы. POST барлық негізгі компоненттерді (оперативті жад, диск жетегі, процессор, пернетақта, видеокарта) дұрыс жұмыс істеп тұр ма, соны тексереді. Егер бәрі дұрыс болса, компьютер бір рет қысқа дыбыс шығарады. Егер қандай да бір ақау болса, BIOS немесе UEFI дыбыстық сигналдар арқылы (бірнеше рет қысқа немесе ұзақ сигналдар) пайдаланушыға хабарлайды.
Жүктеу құрылғысын анықтау
BIOS немесе UEFI тесттен кейін жүктелетін құрылғыны іздейді. Бұл көбіне HDD (қатты диск) немесе SSD дискісі болуы мүмкін. Кейбір жағдайда USB флеш-диск немесе DVD/CD дискі қолданылуы мүмкін. BIOS өз баптауларында көрсетілген жүктеу басымдылығына (Boot Priority) қарай құрылғыларды кезегімен тексере бастайды.
Мысалы, BIOS баптауларында мынадай реті көрсетілсе:
1. USB флеш-диск
2. SSD
3. HDD
Компьютер әуелі USB құрылғысын іздейді. Егер USB диск жалғанбаған немесе ол жүйелік емес болса, келесі кезекте тұрған SSD-ден жүктеледі.
Операциялық жүйені іске қосу кезеңі
Жүктелетін құрылғы таңдалған соң, диск ішінен операциялық жүйенің бастапқы бағдарламасы (жүктеу жолағы — bootloader) іске қосылады. Windows, Linux сияқты операциялық жүйелердің өз жүктеушілері бар. Мысалы, Windows жүйесінде жүктеу кезеңінде дисплейде логотип көрсетіліп, жанында айналатын индикатор пайда болады. Осы кезеңде жүйе жедел жадқа қажетті файлдарды жүктеп, қажетті параметрлерді тексереді.
Жүйенің негізгі жүктеушісі іске қосылған соң, компьютердің негізгі компоненттері мен жүргізушілер (драйверлер) жүктеліп, жұмыс үстелі экранға шығады. Осыдан кейін пайдаланушы қолданбаларды ашып, жұмысқа кірісе алады.
Жүктелу кезіндегі жиі кездесетін мәселелер:
— BIOS баптауларындағы қате (дұрыс орнатылмаған Boot Priority);
— ОЖ-ны жүктеу кезінде шығатын қателер («операциялық жүйе табылмады», «Operating System not found»);
— Жабдықтық ақаулар (қатты диск немесе SSD дискі істен шығуы, жедел жадтың істемеуі);
— Қате немесе ескі драйверлер.
Мәселелерді шешу бойынша пайдалы кеңестер:
— USB флеш-дискіні қолданған кезде жүйелік құралдармен арнайы «bootable» түрінде дайындаңыз (мысалы, Rufus бағдарлама арқылы).
— BIOS немесе UEFI баптауларын қалпына келтіру арқылы бастапқы жүктеу реті дұрысталуы мүмкін. Әдетте, BIOS мәзірінде «Load Defaults» немесе «Load Optimized Defaults» деген нұсқа бар.
— Ақау кезінде BIOS дыбыстық сигналдарын мұқият тыңдаңыз және осы сигналдар бойынша интернеттен ақпарат іздеп, нақты мәселенің себептерін білсеңіз болады.
— Жүргізушілерді (драйверлерді) жаңартып отырыңыз, себебі ескі немесе зақымдалған драйверлер жүйенің тұрақсыз жүктелуіне алып келуі мүмкін.
Компьютер тез және тұрақты жүктелуі үшін мынаған назар аударыңыз:
— SSD дисктің қолданылуы жүйенің жылдам жүктелуін қамтамасыз етеді (әдетте HDD-мен салыстырғанда 3-5 есе тез жүктеледі).
— Іске қосылуда автоматты түрде қосудың қажеті жоқ бағдарламалардың санын қысқартыңыз (мысалы, Autoruns бағдарламасын қолданыңыз).
— Компьютерде антивирустық тексеруді, диск дефрагментациясын немесе жүйені тазалау құралдарын тұрақты түрде орындап отырсаңыз артық болмайды.
Өмірлік мысал:
Әлішер атты пайдаланушы компьютерінің бірнеше минут жүктелетінін байқады. Тексере келе мына мәселелер анықталды:
— HDD дискі ескіріп, ақау бере бастаған;
— Автоматты жүктелетін бірнеше қажет емес қолданба жұмыс жасап тұрған;
— BIOS мәзірінде алдымен DVD-ROM көрсетілген, Әлішер ешқашан DVD дискіден жүктелмейді.
Шешімдер:
— HDD орнына SSD диск орнатылды.
— Автоматты жүктеу мәзірінде қажет емес бағдарламалар өшірілді.
— BIOS-та SSD #1 қылып бапталды.
Осы қарапайым шаралардың арқасында жүктелу уақыты едәуір қысқарып, компьютер жылдамдығы айтарлықтай артты.
Қорыта келгенде, компьютердің жүктелуі қиын процесс емес. Әр кезеңді жақсы түсіне отырып, туындауы мүмкін көптеген мәселелерді өзіңіз-ақ оңай шешесіз. Жоғарыда берілген ақпарат пен кеңестерді қолдана отырып, өз компьютеріңіздің жағдайын жақсартып, ұзақ әрі тұрақты жұмыс істей аласыз.